नीट परीक्षा: ‘वेळ’ महत्त्वाची की विद्यार्थ्याचे ‘भविष्य’?

मध्यप्रदेश/
मध्यप्रदेशातील विदिशा येथे घडलेल्या एका हृदयद्रावक घटनेने संपूर्ण देशाला हादरवून सोडले आहे. एका डॉक्टर होऊ पाहणाऱ्या तरुणीचे स्वप्न केवळ २ मिनिटांच्या उशिरामुळे धुळीस मिळाले. नियमांच्या जंजाळात अडकलेल्या शिक्षण व्यवस्थेचा अमानवीय चेहरा या घटनेच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा समोर आला आहे. रागिनी विश्वकर्मा ही विद्यार्थिनी आपल्या वडिलांसह नीट परीक्षेसाठी विदिशा येथे पोहोचली होती. तिच्या गावापासून परीक्षा केंद्र ७० किलोमीटर दूर होते. घरून वेळेवर निघालेल्या या पिता-पुत्रीच्या नशिबात मात्र काही वेगळेच वाढून ठेवले होते. वाटेत अचानक कोसळलेला मुसळधार पाऊस आणि भररस्त्यात पंचर झालेली दुचाकी, यामुळे त्यांच्या प्रवासात मोठा व्यत्यय आला. जिद्दीने आणि कष्टाने परीक्षेची तयारी केलेल्या रागिनीला परीक्षा केंद्रावर पोहोचायला केवळ २ मिनिटांचा उशीर झाला, पण हा उशीर तिच्यासाठी काळ ठरला. परीक्षेच्या केंद्राचे मुख्य प्रवेशद्वार बंद झाल्यामुळे तिला आत प्रवेश नाकारण्यात आला.
​एक पिता म्हणून उमेश विश्वकर्मा यांनी आपली मुलगी परीक्षेला बसू शकेल, यासाठी अधिकाऱ्यांसमोर हात जोडले, विनवणी केली. त्यांनी आपली व्यथा मांडताना सांगितले की, मुलीने वर्षभर डॉक्टर होण्यासाठी किती मेहनत घेतली आहे. मात्र, नियमांचे कारण पुढे करत अधिकाऱ्यांनी त्यांना दाद दिली नाही. तिथे उपस्थित असलेल्या प्रत्येक माणसाचे हृदय हे दृश्य पाहून हेलावून गेले. हताश झालेल्या उमेश विश्वकर्मा यांनी निराशेच्या भरात केंद्राच्या गेटवर आपले डोके मारून घेतले, हा क्षण उपस्थितांच्या डोळ्यांत पाणी आणणारा होता. मुलगी रागिनी गेटच्या बाहेर उभी राहून हंबरडा फोडत होती. तिचे डॉक्टर होण्याचे स्वप्न तिच्या डोळ्यांसमोर विरताना दिसत होते. एका बाजूला परीक्षेची गोपनीयता आणि नियम पाळण्याचे कारण पुढे केले जात आहे, तर दुसऱ्या बाजूला एका मध्यमवर्गीय कुटुंबाची स्वप्ने मातीमोल होत आहेत.
या घटनेने आपल्या देशातील शिक्षण व्यवस्था आणि ती चालवणारे प्रशासन यांच्यावर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. आपण अशा लोकांच्या हाती देशाची सूत्रे सोपवली आहेत, ज्यांना सामान्य जनतेच्या भावनांशी, त्यांच्या संघर्षाशी आणि विद्यार्थ्यांच्या भविष्याशी काडीमात्र देणे-घेणे नाही. देशातील अनेक निर्णय घेणाऱ्यांच्या हाती सत्तेची खुर्ची आहे, पण संवेदनशीलता मात्र हरवलेली दिसते. अनेक लोकप्रतिनिधी किंवा प्रशासन चालवणारे घटक हे सामान्य माणसाच्या जगण्यातील संघर्ष समजण्यास असमर्थ ठरत आहेत. ज्यांना शिक्षणाचे नेमके महत्त्व काय, हेच उमजत नाही, अशा लोकांच्या हातात आज आपल्या देशाचे, नागरिकांचे आणि विशेषतः भावी पिढीच्या विद्यार्थ्यांचे भविष्य सुरक्षित आहे का? हा प्रश्न आता प्रत्येक पालकाच्या मनात निर्माण झाला आहे. केवळ कागदी नियमांना देव मानून, मानवी दृष्टिकोन पूर्णपणे डावलणाऱ्या या व्यवस्थेचा हा मोठा पराभव आहे.
परीक्षा पारदर्शक असणे अत्यंत गरजेचे आहे, यात कोणाचेही दुमत नाही. मात्र, २ मिनिटांचा उशीर हा तांत्रिक अडचणीमुळे किंवा नैसर्गिक आपत्तीमुळे झाला असेल, तर तिथे माणुसकी दाखवण्याची गरज होती. नियम हे माणसाच्या सोयीसाठी आणि न्याय मिळवून देण्यासाठी असतात, की माणसाचे आयुष्य उद्ध्वस्त करण्यासाठी? आज एका रागिनीचे स्वप्न भंगले, पण उद्या अशाच प्रकारे आणखी किती विद्यार्थ्यांची स्वप्ने नियमांच्या नावाने चिरडली जाणार आहेत? परीक्षेत मिळालेले गुण हेच त्या विद्यार्थ्याच्या बुद्धिमत्तेचे शेवटचे परिमाण ठरणार असतील, तर मग आपण कशा प्रकारच्या समाजाची निर्मिती करत आहोत? ज्या व्यवस्थेला एखादा गरीब शेतकरी किंवा कष्टकरी पालकाच्या वेदना समजत नाहीत, ती व्यवस्था कधीही प्रगत होऊ शकत नाही.
ही बातमी केवळ एका रागिनीची नाही, तर ती देशातील प्रत्येक अशा विद्यार्थ्याची आहे, जो खूप कष्ट करून मोठे होण्याचे स्वप्न बघत आहे. जेव्हा एखादी मुलगी ७० किलोमीटर दूरवरून परीक्षेला येते, तेव्हा ती फक्त परीक्षा द्यायला येत नाही, तर ती तिच्या कुटुंबाचे आणि गावाचे स्वप्न घेऊन येत असते. तिचे भविष्य हे त्या दोन मिनिटांपेक्षा नक्कीच मोठे होते. पण, आपल्या व्यवस्थेतील यंत्रवत झालेली माणसे हे सत्य कधी स्वीकारणार? जेव्हा आपण सत्तेतील आणि प्रशासनातील लोकांकडे पाहतो, तेव्हा असे वाटते की त्यांना केवळ आपली खुर्ची आणि कायदे प्रिय आहेत, जनतेचे अश्रू त्यांना दिसत नाहीत. आता वेळ आली आहे ती या शिक्षण व्यवस्थेच्या नियमांत बदल करण्याची. केवळ ताठर भूमिका घेऊन चालणार नाही, तर परिस्थितीचा विचार करून योग्य निर्णय घेणारे प्रशासन आपल्याला हवे आहे.
​जेव्हा एखादा पालक आपल्या मुलीचे भविष्य घडवण्यासाठी सर्वस्व पणाला लावतो आणि व्यवस्थेच्या एका चुकीच्या निर्णयामुळे ते स्वप्न भंगते, तेव्हा त्या पालकाच्या मनावर काय बीत असेल? ही वेदना केवळ तो पिताच जाणू शकतो. शिक्षण क्षेत्रात माणुसकी आणि नियमांचा समतोल राखणे ही आता काळाची गरज बनली आहे. जर आपण असेच करत राहिलो, तर हुशार आणि जिद्दी विद्यार्थी या यंत्रणेमुळे निराश होतील. प्रशासनाने आता आत्मपरीक्षण करावे. नियमांच्या चौकटीत राहूनही, कठीण प्रसंगात माणुसकी जपण्याचे धडे संबंधित अधिकाऱ्यांनी घेणे आवश्यक आहे. रागिनी विश्वकर्मा ही तर एक उदाहरणादाखल केवळ एक चेहरा आहे, पण तिच्यासारखे अनेक विद्यार्थी आज व्यवस्थेच्या बळी ठरत आहेत.
​शेवटी, एका देशाची प्रगती ही तिथे राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांच्या आधारावर ठरत असते. जर आपण विद्यार्थ्यांच्या पाठीशी उभे राहू शकत नसू, तर आपण कसला देश घडवणार आहोत? या घटनेनंतर सोशल मीडियावर व्यक्त होणारा लोकांचा संताप हा केवळ राग नाही, तर ती त्या यंत्रणेच्या विरोधातील एक मोठी लाट आहे. काहींनी नियमांचे समर्थन केले असले तरी, बहुसंख्य जनता मात्र त्या मुलीच्या आणि तिच्या वडिलांच्या बाजूने उभी असल्याचे दिसते. ही संवेदनशीलताच समाजाला जिवंत ठेवते. आता सरकारने आणि शिक्षण बोर्डाने या घटनेतून धडा घेऊन भविष्यात अशा घटना घडणार नाहीत, याची दक्षता घेणे गरजेचे आहे. अन्यथा, अशा घटनांची मालिका या देशातील गरिबांच्या आशा आकांक्षांना कायमस्वरूपी संपवून टाकेल, आणि मग आपण एक पोकळ समाज म्हणून इतिहासात जमा होऊ.